Mũvĩngany'a wa Klĩsto akaũma kũ?
Mũvingany’a wa Klĩsto nũũ, na akauma kũ?
Nthĩnĩ wa mawathani ma tene kaũta nĩmekwathana kana ũkaumĩla Ũsumbĩ wĩna vinya ũkasumbĩka nthĩ yonthe mbee wa mũminũkĩlyo ũtanoka. Wathani ũmwe nĩwonanasya matukũ ala ũsumbĩ ũsu wĩambĩlĩĩlya kwĩana. Kwatĩanĩa na wathani ũsu, mũsumbĩ mweũ wa nthĩ yonthe akaũmĩla ĩtina wa myaka ngĩli ilĩ na maana atano na mĩongo ĩlĩ ĩtina wa kũvalũka kwa ũsumbĩ wa Mbavilonĩ.
Ĩsengea yĩĩ ya yũmba nayo nĩkwonany’a mũthenya ũla ũkũta ũla wamĩseseaa Mbaveli waombokie. Nĩ vo ĩndĩ twĩona ũtalo wa mavinda ũla ũwetetwe vau wathaninĩ ũsu, ũkatũete kũvika ĩtukũ yĩmwe mwai wa ĩkũmi, 1982. Nĩ mũtongoi wĩva wa nthĩ yonthe waũmbũkie mũthenyanĩ ũsu, na eekie ata?
Nthĩnĩ wa ĩvuku ya Ũvuany’o nĩtũkwona ngewa ya andũ elĩ ala makethĩwa na ũtonyi wa kũmĩsumbĩka nthĩ yonthe ĩvindanĩ ya mũminũkĩlyo.
Mũndũ ũsu wa mbee akethĩwa Mũsumbĩki wa nthĩ yonthe ũla ũkokitĩa na kũmĩsumbĩka nthĩ yonthe.
Mũndũ wa kelĩ nĩ mwathani ũsu wa ũvũngũ ũla ũkethĩwa ayĩka syama na kũmekĩa andũ onthe ũvano wa ĩla nyamũ yaũmĩlĩle.
Nĩ vatonyeka ũmwe wa andũ asu elĩ akethĩwa nĩwe mũvingany’a wa Klĩsto?
Mbivilia nĩkwasya nĩkweethĩiwe na avingany’a aingĩ ma Klĩsto, na nĩkwasya kana “mũvingany’a wa Klĩsto nĩwũkĩte.” Na kũyingwa maandĩko amwe ala maneneaa ũ mũvingany’a wa Klĩsto nũũ, ĩndĩ twĩna mawonany’o mekũtw’oneesya kĩu.
Ndeto ĩsu mũvingany’a wa Klĩsto yĩna kũndũ kwĩlĩ: Mũvingany’a na Klĩsto.
Mũvingany’a, yĩna kũmanyĩka ta ũla wĩ kyamũtete kana ũla wĩ vandũ va ũ Klĩsto.
Klĩsto nĩ ũla mwĩtĩkĩw’a mauta, na ndeto ĩno nĩ ũndũ ũmwe na Yesũ Klĩsto kana mũndũ ona wĩva mwĩtĩkĩĩsye mauta kwĩthĩwa Mũsumbĩ kana Mũthembi.
Na nũndũ andũ asu elĩ makethĩwa maitethya wĩa wa kũmũvingany’a Klĩsto, onthe elĩ makethĩwa me avingany’a ma Klĩsto.
Ateo ũla mwathani wa ũvũngũ akamelekelya andũ kũmũthaitha ũla mũsumbĩki wa nthĩ yonthe ta Ngai. Mũsumbĩki ũũ wa nthĩ yonthe akeka ta we vandũ va Klĩsto ũla ũkoka kũtangĩĩa ĩ nthĩ— otondũ mũsumbĩ Hitler weyonaa ta we mũtangĩi wa Ũjelũmanĩ.
Yĩla andũ mekũelesya ũndũ wa mũvingany’a wa Klĩsto, mavinda maingĩ masũanĩaa ũndũ wa mũndũ ũsu ũla wĩsumbĩka ĩ nthĩ yonthe.
Mũsumbĩki ũũ wa nthĩ yonthe akauma nakũ, na ĩndĩĩ yĩla wĩumĩla?
Nĩtũkwona ũndũ ũmwe ũkonetye maũndũ amwe ma kũmũmanya mũsumbĩki ũũ wa nthĩ yonthe nthĩnĩ wa ĩvuku ya Yelemia kĩlungu kya 50. Nthĩnĩ wa wathani ũsu, mũndũ ũla ũkasumbĩka nthĩ yonthe mũthya wa ĩvinda etawa **“Nevukatilesa, Mũsumbĩ wa Mbavilonĩ.“*
Nevukatilesa aĩ Mũsumbĩ wa Mbavilonĩ myaka ngĩli ilĩ na maana thanthatũ mĩvĩtũku, na ĩvindanĩ yĩũ Mbavilonĩ nĩyo yaĩ Ũsumbĩ waĩ na vinya waĩthĩwa kũũ nthĩ. Ĩndĩ mĩvũthũ ĩtina Nevukatilesa nĩwakwie, na Ũsumbĩ wa Mbavilonĩ wang’uthũlwa. Na ĩtina wa vaũ ndũa ya Mbavilonĩ yatw’ĩka yĩanzo nakwaa.
Ateo Mbivilia nĩtũmĩaa Nevukatilesa na Ũsumbĩ wake ũsu mũnene wa Mbavilonĩ, ta wonany’o na kĩmany’ĩsya kwondũ wa mũsumbĩki ũngĩ na Ũsumbĩ ũngĩ ũla wĩsumbĩka nthĩ yonthe mũthya wa ĩvinda.
Nthĩnĩ wa ĩvuku ya Ũvuany’o nĩtũkwona ũelesyo ũndũ wa “Mbavilonĩ,” ĩno ya ĩvinda ya mũminũkĩlyo ĩla yĩsumbĩka “yĩũlũ wa Asumbĩ ma nthĩ” vaũ mũthya wa ĩvinda.
Kwondũ “Mbavilonĩ” yĩũngamĩaa kĩ-siasa, kĩ-ũkwati, na kĩ-ũthaithi ũtonyĩ ũla wĩũka kũsumbĩka nthĩ yonthe mbee wa kũka kwa Yesũ Klĩsto. Na o tondũ Nevukatilesa wasumbĩkie Mbavilonĩ ya tene, now’o mũsumbĩ ũngĩ wĩna ũtonyi wĩsumbĩka Mbavilonĩ ya ĩvinda ya mũminũkĩlyo.
Na nĩ kenda kũmanya vala Mbavilonĩ ĩno ya ĩvinda ya mũminũkĩlyo ĩkethĩwa na yĩla yĩũmĩla, nongĩnya kũsĩsya wathani wĩ mwanya nthĩnĩ wa ĩvuku ya Ndanieli.
Ndanieli kĩlungũ kya 4 kĩeleasya ndoto ya Mũsumbĩ Nevukatilesa waotie , ũla waĩ mũsumbĩ wa kũ Mbavilonĩ ya tene. Nthĩnĩ wa ndoto ĩsu nĩwoonie mũtĩ mũnene ũla waetie mũũnyĩ na kyaũya kya kĩla mũthemba kya nyũnyĩ na nyamũ sya nthĩ. Ĩndĩ mũtĩ ũsu nĩ watemiwe, na kĩtang’a kya kĩaa na ũthũku kyekĩwa kĩtinanĩ kyaw’o kũvikĩa mavinda mavĩta “mũonza.”
Yĩla Nevukatilesa wamũkũlilye Ndanieli amwonye ũalyũlo wa ĩ ndoto, Ndanieli nĩwamũtavisye kana mũtĩ ũsu mũnene wamũngamĩie ewe Mũsumbĩ ũla ũkasya kĩlĩko kyake na kwanganga ta nyamũ ya kĩthekanĩ. Ĩndĩ mavinda mavĩta mũonza, Mũsumbĩ akatũngĩwa ũnene wake, na akasumbĩka Mbavilonĩ ĩngĩ.
Kĩlungũ nĩkĩeleasya kana ĩtina wa mwaka ũmwe wathela wathani ũsu nĩweanĩiw’e, o tondũ Ndanieli wanenie. Mũsumbĩ Nevukatilesa nĩwaisye kĩlĩko kyake ĩlungũ ya mavinda mũonza mathela, na ĩtina wa vaũ nĩwasyokie kũsumbĩka ũsumbĩ wa Mbavilonĩ ĩngĩ.
Kwa kũsisya o vaa, no kwona wathani ũsu ta waĩ ũndũnĩ wa Mũsumbĩ Nevukatilesa. Ateo kwa ũw’o, mawathani maingĩ Mbivilianĩ nĩmaneneaa maũndũ elĩ kĩvathũkany’o. Kwa kwĩmanyĩw’a kwa mbee nĩ wonany’o na kyũũ kĩkũtwony’a ũndũ wa kelĩ, ũkeanĩw’a na kĩthũlũmũko.
Kwondũ wa oũ twĩtũmĩa kwĩmanyĩsya kũu kwa mbee kũtũtongoesya kũelewa kwĩnĩw’a kũu kwa kelĩ.
Nthĩnĩ wa kwĩanĩw’a kwa mbee, mũtĩ nĩw’o waĩ vandũ va Nevukatilesa.
Nthĩnĩ wa kwĩanĩw’a kwa kelĩ, mũtĩ ũsu ũkethĩwa ũyũngamĩa mũsumbĩki ũngĩ. Ona ĩngĩ kana ũkongamĩa ũsumbĩ wa Mbavilonĩ, nũndũ yo nthĩnĩ wa wathani wa mbivilia, ĩndĩ yonthe Mũsumbĩ aũngamĩaa Ũsumbĩ wake ũla ũsumbĩkĩte.
Nthĩnĩ wa kwĩanĩw’a kwa mbee, Mbavilonĩ nĩyekalile ĩte na mũsumbĩki kwa mavinda mũonza.
Nthĩnĩ wa kwĩanĩw’a kwa kelĩ, Mbavilonĩ nĩkethĩwa ĩtena mũsumbĩki kwa mavinda mũonza.
Ateo ĩndĩ “mavinda mũonza” metwony’a kĩtumĩ kyaũ?
Nĩũkũthi kũkwata ũsũngĩo kwa kũsianĩsya maandĩko kũndũ kwĩlĩ me ĩvukunĩ ya Ũvuany’o.
Ũvuany’o 12:14 nĩmekũweta ĩlungũ ya ĩvinda yĩkĩweta ta ũũ “ĩvinda na mavinda na nyũnzũ ya ĩvinda.”
Oũ nĩ ũndũ ũmwe na ĩvinda yĩmwe, kwongela mavinda elĩ, kwongela nyũnzũ ya ĩvinda, yĩla nĩ ũndũ ũmwe na 3 ¹/2 mavinda.
Nayũ, nĩtũsisye Ũvuany’o 11:3 na ũkoona kana now’o ĩvinda oyĩũ yĩtĩtwe mĩthenya ngili ĩmwe maana elĩ na mĩongo thanthatũ.
Kwondũ wa oũ ũkoona kana mavinda atatũ na nyũnzũ ya ĩvinda nĩ ũndũ ũmwe na mĩthenya ngili ĩmwe na maana elĩ na mĩongo thanthatũ.
Na ĩndĩ, woosa mavinda 3 ¹/2 na wakuna kũndũ kwĩlĩ, ũkakwata mavinda 7. Na wasyoka ĩngĩ wakũna kũndũ kwĩlĩ ũkakwata mĩthenya ngili ĩlĩ maana atano na mĩongo ĩlĩ, ĩla nĩyo myaka 7.
Na kwĩanĩw’a kwa wathani ũsu ĩvinda ya kelĩ, Mbavilonĩ nĩkekala ĩtena Mũsumbĩki ĩngĩ ĩvinda ya mĩthenya ngili ĩlĩ na maana atano na mĩongo ĩlĩ kwatĩanĩa na wathani.
Ateo mawathani maingĩ ma mbivilia, mũthenya ũmwe nĩwũngamĩaa mwaka ũmwe. Kwa ngelekany’o, nthĩnĩ wa Esekieli kĩlungu kya 4 nĩtũkwona kana mwathani Esekieli nĩ weiwe akome na mwondo wa aũme kana wa aka kwa mĩthenya mĩongo ĩna, na kĩla mũthenya ũyũngamĩa mwaka kwondũ wa ĩvinda yũkĩte yeanĩa.
Kwondũ wa oũ ethĩwa mũthenya ũmwe wĩũngamĩa mwaka ũmwe, kwooũ kwĩanĩw’a kwa wathani ũsu wa Ndanieli 4 ĩvinda ya kelĩ, Mbavilonĩ ĩkekala ĩtena mũsumbĩki kwa ĩvinda ya myaka 2520 kũvikĩa yathela vyũ.
Kwooũ wathani ũũ nũtonya kwĩthĩwa ũyonany’a kana Ũsumbĩ wa Mbavilonĩ ũkatemewa nthĩ, na ũkethĩwa ũte Mũsumbĩki ĩvinda ya myaka ngĩli ilĩ na maana atano na mĩongo ĩlĩ.
Ĩtina wa vaũ, kĩla kĩtang’a kya kĩaa na ũthũku kĩkavetwa, na vaũ Mũsumbĩ ũngĩ nũkokĩla, na Mbaveli nĩkanbĩlĩlya kũmesya vinya kũvikĩa kũmĩsumbĩka nthĩ yonthe.
Na kethĩwa vailyĩ oũ, kwooũ twĩna vata wa kũmantha tũmanye yĩla Mbavilonĩ yang’uthũlilwe na yaasya Mũsumbĩki wayo. Nĩvo twĩthĩwa tũtonya kwĩka na kũkwata ũtalo wa nĩ ĩndĩĩ yĩla Mũsumbĩ mweũ ũkokĩlw’a ĩngĩ na Mbaveli ĩyambĩlĩlya kũmesya vinya ĩngĩ.
Na tũĩsyoka ĩngĩ Mbivilianĩ, nũkwona ĩtina wa ndoto ya Nevukatilesa nthĩnĩ wa Ndanieli 4, kĩlungu kĩla kĩatie nĩkĩũthĩ mbee wa ĩvinda na kũelesya ũndũ wa kũvalũka kwa Ũsumbĩ ũla waĩ vinya ũsu wa tene wa Mbavilonĩ.
Nthĩnĩ wa Ndanieli 5 nĩtũkwona kana asumbĩki ma Mbavilonĩ nĩmavokie mboka ĩvinda yĩla kw’oko kwaũmĩlĩle na kwaandĩka ũvainĩ ũtũmane ũmwe vo. Mũsumbĩ na anene me mbee ũsumbĩnĩ nĩmakwatiwe nĩ wĩa, na mayaatonya kũũsoma ũandĩko ũsu. Kwondũ wa oũ Mũsumbĩ nĩwamwĩtie Ndanieli oke kũũsoma na kũmũtavya ũalyũlo waw’o ũandĩko ũla waamdĩkĩtwe ũvainĩ.
Ũandĩko ũsu waĩ na ũtũmane ũũ : “mene, mene, tekel ũvalasinĩ”
Ndanieli nĩwaumisye ũalyũlo wa ũandĩko ũla waĩ ũvainĩ kana Ũsumbĩ wa Mbavilonĩ nĩmũthelũ, na Ngai nĩũnenganĩte kwĩ ametia na avelesia.
Ateo kwaĩ na ũalyũlo wa kelĩ, ũla waĩ ũvithe kũatĩanĩa na ũtalo ũsu wa ũandĩko ũla waĩ ũvainĩ.
Kethĩwa wĩna Mbivilia ĩla syĩ ũelesyo wa ndeto, ũkoona kana ndeto ĩsu syĩna ũelesyo wa ĩlungũ sya ũtalo wa mbesa. “Mene” nĩyo yĩtawa mina, ĩla sekeli 50.” Tekeli” nayo nĩ sekeli. “Ũvasinĩ” yĩna ũndũ ya “nyũnzũ” kana “mbaany’e ,” na nĩyolotaa nyũnzũ ya mina, ĩla nĩ 25 sekeli.
Kethĩwa ũkasyongelanya syonthe, ũkakwata yĩana yĩmwe na mĩongo ĩlĩ na thanthatũ sekeli.
Ateo sekeli tiyo yaĩ mbesa nini vyũ. Mbesa ĩla yaĩ nini vyũ yaĩ ngela, na kwaĩ ngela mĩongo ĩlĩ nthĩnĩ wa sekeli ĩmwe. Na kwooũ wakũna kũndũ yĩana yĩmwe na mĩongo ĩlĩ na thanthatũ sekeli kwa 20, ũkakwata ngili ĩlĩ maana atano na mĩongo ĩlĩ ngela.
Nĩ ũkwona, ũsu nĩyo ũtalo ũla tũkwate ũvithĩtwe nthĩnĩ wa Ndanieli kĩlungũ kya 4. Kĩũ nĩ kya kũĩkĩthya kana myaka ngĩli ilĩ na maana atano na mĩongo ĩlĩ ĩkavĩta mbee wa Mbaveli kwambĩlĩlya kũmesya vinya ĩngĩ.
Nĩtũsyoke kũla kwĩ ũkewa wĩtũ. Ĩvinda yĩla asumbĩki ma Mbavilonĩ mavokaa mboka, ametia na avelesia maĩ manaũng’ũthũla ũsumbĩ, na nĩmavĩthũkĩie mũsyĩ ũsu wa Mbavilonĩ ũtukũ o ũsu.
Na tũkaũkwata mũthenya ũla maũndũ asũ mekĩkie maandĩkĩtwe nthĩnĩ wa Nabonidus Chronicle, ũla ũkwasya atĩĩ: “Na mũthenya wa ĩkũmi na ĩnya Sivalĩ nĩwakĩlilw’e vinya vate kaũ. Navothitasi nĩwakĩie. Na mũthenya wa ĩkũmi na thanthatũ, Ũvalũ, ngavana wa Ngutaimũ, vamwe na Ĩta sya Kaũ sya Kulusu, vate Kaũ nĩmalikile Mbavilonĩ,”
Sivalĩ nĩwakwatiwe mũthenya wa ĩkũmi na ĩnya wa kalenda na Mbavilonĩ mwei wa Tĩsilĩmũ, mwaka wa 539 BC. Na mĩthenya ĩlĩ yavĩta, Ndanieli nĩwanatavisye asumbĩki ma Mbavilonĩ kana Mbaveli nĩnenganĩtwe kwa ametia na avelesia, na ũtukũ o ũsu mũsyĩ wa Mbavilonĩ wang’uthũlwa. Kwondũ wa oũ vaa, kũma ĩsengeanĩ yĩĩ ya tene ya yũmba, nĩtũkwona w’o ki mũthenya ũla wa kwambĩlĩlya ĩvinda ya myaka ngĩli-ilĩ- na-maana-atano-na-mĩongo-ĩlĩ ĩla Mbavilonĩ yaĩle ĩkala ĩte mũsumbĩki ikathela.
Nayũ nĩ ũndũ wa vata kwĩthĩwa na kĩlĩko kana wathani w’onthe wa mbivilia wosanaa na kalenda kwa kĩ-aevelania. Mwei wa Tĩsilĩmũ kalendanĩ na Mbavilonĩ nĩ ũndũ ũmwe na mwei wa Tisilĩ nthĩnĩ wa kalenda kwa kĩ-aevelania, kwondũ wa oũ mũsyĩ wa Sĩvulĩ nĩwang’uthũlĩlwe mũthenya wa ĩkũmi na ĩnya Tisilĩ, 539 BC, na ĩtina wa mĩthenya ĩlĩ yavĩta, Ndanieli asya kana Ũsumbĩ wa Mbavilonĩ nĩũmĩnĩte kũnengwa ametia na avelesia. Kwondũ wa oũ twĩambĩlĩlya ũtalo wĩtũ kũma mũthenya wa ĩkũmi na ĩnya wa Tisilĩ, 539 BC.
Nayũ tũyongela myaka ngĩli ilĩ maana atano na mĩongo ĩlĩ nĩtũkũvika mũthenya wa ĩkũmi na ĩnya Tisilĩ, 1982, yĩla waĩ mwei wa ĩkũmi 1 nthĩnĩ wa kalenda na Kĩ-Lũmi ĩvinda yĩũ.
Na nthĩnĩ wa mũthenya ũsu, Kanzala wa Njelũmanĩ ya ũthũĩlonĩ wa syũa nĩwalũlũmĩlwe na nĩ mũndũ weetawa Helmut Kohl. Ũndũ ũsu ndwaakĩtĩka kwĩ ũnyũvani. Ĩndĩ tĩ ũseny’o, mũtongoi ũsu mũeni nĩwavĩtũkiw’e nĩ nyũmba nene ya ũteti kũ Njelũmanĩ ĩtina wa kũla ya kũlea kwĩthĩwa na mũĩkĩ na ũla waĩ vo. Kwa nzĩa ĩngĩ, atongoi ala maĩ vo sĩlĩkalĩnĩ nĩmamũnyũvie Kanzala vate ũnyũvani ũla waĩle. Na nĩyo ĩvinda ya mbee kwatĩanĩa na mavinda ma ũsumbĩ kũ Njelũmanĩ mũtongoi kwosa kĩlĩo kya kũtongosya kwa nzĩa ta ĩsu.
Nĩvatonyeka Helmut Kohl kũlĩka ũtongoinĩ ĩveny’a, mwei wa ĩkũmi 1, 1982, ne kwĩanĩw’a ya kelĩ kwa wathani wa Ndanieli 4? Ĩsyaĩsye nzeke ĩthĩ 3, na ũnyĩtw’ĩya we mwene:
Nzeke 1. Myaka myanya ĩtina, o ĩmwe nthĩnĩ wa mũthenya ũla Helmut Kohl walĩkile ũtongoinĩ, wũmĩlonĩ na Ũthũĩlonĩ sya Njelũmanĩ nĩsyakwataniw’e ũngũ wa mũtongoi ũsu. Yĩũ yaĩ mwei wa ĩkũmi 3, 1990, ĩla kwaĩ Tĩsilĩ 14 kalendanĩ na kĩ-aevelania.
Nayũ, we nĩwĩsĩ nĩkĩ Wũmĩlonĩ na Ũthũĩlonĩ Sya Njelũmanĩ syaaniw’e kwa ũndũ wa mbee?
Nthĩnĩ wa kaũ wa nthĩ yonthe 1, Njelũmanĩ na atindany’a make nĩmakĩlilye vinya ĩlungũ ĩnene ya Ũlaya. Yĩĩ na ĩngĩ, ũendeye kaũ wa nthĩ yonthe 2, Hitler amĩtongoesya Njelũmanĩ kũkĩlany’a vinya vakuvĩ Ũlaya w’onthe. Ĩtina wa kaũ ĩthĩ syelĩ , ala angĩ maĩ na ũtonyĩ ma nthĩ mayendaa Njelũmanĩ yĩsumbĩka Ũlaya w’onthe ĩngĩ. Nĩw’o mamĩaanisye Njelũmanĩ, manyaĩĩkya ĩta syayo sya kaũ, na mananga kũndũ kwa kũseũvĩsya syĩndũ kĩvathũkany’o nĩw’o kũmĩmina vinya vyũ.
Ateo kwĩ 1990, Njelũmanĩ nĩyakwataniw’e nĩ mũndũ ũla walikile ũtongoinĩ mũthenya ũla mbivilia yathanĩte kana Mbavilonĩ nĩkambĩlĩlya kũmesya vinya ĩngĩ.
Nzeke 2. Helmut Kohl nĩwe waĩ mũteti watongoetye nzĩkaĩonĩ sya kũtũngĩanĩa nthĩ ĩsu sya Wũmĩlonĩ na Ũthũĩlonĩ wa syũa sya Ũlaya syĩthĩwe syĩ ũtonyi mũnene nthĩ yonthe. Na ĩngĩ aĩ ũmwe wa andũ elĩ ala maandĩkie wĩw’ano ũla waseũvisye ngwatanĩo ya nthĩ sya Ũlaya, na kũmĩtw’ĩkĩthya eũlo tayo mbesa ya kũtũmĩwa kũ Ũlaya kwonthe, na now’o wavingũĩe mũomo kwa nthĩ sya Ũlaya ya Wũmĩlonĩ wa syũa kũka nthĩnĩ wa ngwatanĩo ya Ũlaya.
Wathani wa Ndanieli 4 nĩwonanisye kana yĩla kĩtang’a kĩũ kya kĩaa kĩla kya ĩthyũlũlĩkĩte kĩtinanĩ kya Mbavilonĩ kyaũmĩw’e, mũtĩ ũngĩ ũkambĩlĩlya kũmea kũma vaũ myeinĩ o ĩsu. Ethĩwa ũkasisya nesa maũndũ ma mavinda, ũkoona kana myei ya kwĩthĩwa kwa Ũlaya nĩsyokete kũvika Lũmi, Ũkĩlikĩ na ĩndĩ kũsyoka kũvika onginya Mbavilonĩ ya tene.
Kyavata kũmanya, nĩ kana mbivilianĩ, Mbavilonĩ ya ĩvinda ya mũminũkĩlyo nĩyeleaw’a ta mũndũmũka ũmĩtũlĩte nyamũ. Nũkwona mũvw’ano wa mũndũmũka ũmĩtũlĩte nyamũ ĩtina wa selesele 2 sya eũlo, vala ũ mũndũmũka aũngamĩĩte Ũlaya.
Helmut Kohl nĩwamĩtethisye kwa kũmĩkwatanya Ũlaya kũvikĩa ũtonyi mũnene nthĩ yonthe, kwĩanĩsya kana wathani wĩasya nthĩ yĩ ũtonyi mũnene nĩkokĩla kũma myeinĩ ya Mbavelonĩ ĩsu ya tene.
Nzeke 3. Helmut Kohl na ala me ĩtina wake nĩmamĩlũlũmĩlĩtye Njelũmanĩ tayo ĩtongoetye nthĩ yĩ ũtonyi kũ Ũlaya w’onthe, na maendeeye kũũngamya Ũlaya yĩthĩwe na ũtonyi nthĩ yonthe.
Na kwĩthĩĩtwe ata kũatĩanĩa kwa maũndũ asu kwĩkĩka mũthenyanĩ ũmwe ũla wathaniwe myaka ngĩli kaũta mĩthelu mbeenĩ?
Na kũma mwei wa ĩkũmi 1, 1982, nthĩ yĩ ũtonyi, “Mbavilonĩ,” yĩmbya nĩyĩthĩĩtwe ĩkĩyũmĩlya kũ Ũlaya. Na andũ aĩngĩ mayĩthĩĩtwe maimanya kĩla kĩendeeye na kwĩkĩka.
Ateo kũĩlyĩ ata kwa ũla mũvingany’a wa Klĩsto?
Helmut Kohl nĩwathĩũkũĩye siasa mwaka wa 2002 na nĩwakwie mwaka wa 2017. Ĩndĩ we ndaĩ mũvingany’a wa Klĩsto ũla wa ĩvinda ya mũminũkĩlyo ũla ũkamĩtongoesya ĩ nthĩ. Ateo kũĩkĩthwa kwake nthĩnĩ wa mũthenya ũla wathaniwe nĩ Ndanieli kĩlungũ kya 4 nĩũtũtethya kũmanya kũla mũtongoi wa nthĩ yonthe wa ĩvinda ya mũminũkĩlyo wĩũma.
Mbivilia nĩyathanĩte ĩvinda yĩ vakũvi mũndũ ũmwe nũkokĩlwa kũlika ũtongoinĩ kũ Ũlaya, na nũkasumbika Mbavilonĩ ya ĩvinda ya mũminũkĩlyo yĩla yĩendeeye kwĩana okũ Ũlaya. Na ota ũndũ Hitler wailye, mũndũ ũyũ nũkethĩwa asyaĩwe nza wa Njelũmanĩ, ateo vaendeewe nũkosa ũtongoi yĩũlũ wa Njelũmanĩ, Ũlaya na nthĩ yonthe.
Ateo ĩndĩ ndũkambĩkĩĩye nyie. Enda ũsisye maandĩko na nzeke ĩsũ wĩyonee mwene. Na kethĩwa twavikĩa kũmĩnũkĩlya nĩ mũmĩnũkĩlyo wa w’o, kwa oũ syaĩsya ĩndĩ Mũsumbĩki wa nthĩ yonthe na ũla mwathani wa ũvũngũ mayumĩla kũũya Ũlaya.
Na kwa kwĩmanyĩsya mbeange wathani wa ĩvinda ya mũminũkĩlyo, mantha wone wooloto wa nzĩa ya ũelesyo kũvikĩa ũsu wa kĩeleelo kya momanyĩsyo ma wathani, vamwe na kũsisya ĩlungũ ĩngĩ sya momanyĩsyo nthĩnĩ wa kĩsese kĩĩ.
Nĩw’o kũtetheesya vitio ĩno kũmavikĩa andũ aingĩ, nĩũkũlya kwĩyandĩkĩthya naitũ.